चालू भांडवल म्हणजे काय?

चालू भांडवल म्हणजे काय?
एखाद्या उद्योग-व्यवसायाचे नेहमीच्या गरजा पूर्ण होण्यासाठी आवश्यक असणारी रोख रक्कम किंवा निधी म्हणजे खेळते भांडवल होय. यास चालू किंवा कार्यकारी भांडवल असेही म्हणतात.

प्रकार : खेळत्या भांडवलाचे साधारणत: तीन प्रकार पडतात.

(१) नियमित खेळते भांडवल : खेळते भांडवलाच्या साह्याने उत्पादन कार्य सतत चालू ठेवले जाण्याला नियमित भांडवल असे म्हणतात. प्रत्येक उद्योग-व्यवसायामध्ये कामगारांना दिले जाणारे वेतन व मजुरी यांचा समावेश हा नियमित खेळत्या भांडवलामध्ये केला जातो. हे भांडवल अल्पकालीन ऋणाचा उपयोग न करता ते भाग (शेअर) किंवा कर्जरोख्याची बाजारामध्ये विक्री करून उभारले जाते.

(२) हंगामी खेळते भांडवल : हंगामी खेळते भांडवलाचा वापर केवळ काही विशिष्ट हंगामातच केला जातो. विशिष्ट हंगाम आल्यानंतर हंगामी खेळते भांडवलाची आवश्यकता असते आणि हंगाम संपल्यानंतर ही गरज संपुष्टात येत असते.

(३) विशिष्ट प्रसंगातील खेळते भांडवल : काही विशिष्ट कारणासाठी उपयोगात येणाऱ्या भांडवलाला विशिष्ट प्रसंगातील खेळते भांडवल असे म्हटले जाते. एखाद्या वेळी बाजारपेठेत मालाची अचानकपणे मागणी वाढते. अशा वेळी ही मागणी पूर्ण करण्यासाठी कच्चा मालाची खरेदी करणे, विशिष्ट यंत्रसामग्री खरेदी करणे, मजुरी, जाहिरात व प्रसिद्धी यांसाठी अनेकदा खर्च करणे क्रमप्राप्त ठरते. संप, महापूर, आग, भूकंप, अवनती इत्यादी नैसर्गिक आपत्तीप्रसंगी संकट टाळण्यासाठी फार मोठ्या प्रमाणावर विशिष्ट प्रसंगातील खेळते भांडवलाची आवश्यकता असते.

फायदे :

उत्पादन कार्य अखंडीतपणे चालू राहण्यासाठी खेळते भांडवल उपयोगी पडते.
खेळत्या भांडवलाचा तुटवडा झाल्यास उत्पादन कार्यात अडचणी व अडथळे येतात. उद्योजकांना त्यांची कार्ये व्यवस्थित पार पाडणे अशक्य होऊन जाते. त्यासाठी पुरेसे भांडवल उपलब्ध असल्यास उत्पादनाच्या सर्व क्रिया पूर्वानुमानानुसार पूर्ण करता येणे शक्य होते आणि उत्पादन कार्यामध्ये सातत्य व निरंतरता टिकून राहते.
उद्योगाची बाजारातील किर्ती, प्रतिष्ठा व पत वाढण्यास मदत होते.
रोखीने मोठ्या प्रमाणावर व्यवहार केल्यामुळे मोठ्या प्रमाणात सूट मिळवून फायदा उचलणे शक्य होते.
मागणीनुसार वस्तूंचा पुरवठा करणे शक्य होते.
ग्राहकांच्या आवडी-निवडी, प्रचलित फॅशन बदलल्यास पुरेशा खेळत्या भांडवलाच्या आधाराने त्यावर मात करणे शक्य होते.
खेळते भांडवल हे गरजेपेक्षा अधिक असल्यास भांडवलाची एकूण उलाढाल कमी होते.



महत्त्व :

कमीतकमी खेळत्या भांडवलात अधिकाधिक नफा हे कोणत्याही उद्योग-व्यवसायाचे लक्ष असले पाहिजे.
जसजसे उत्पादन वाढते, तसतसे कच्चा मालाची मागणी वाढते.
जसजसे मागणी व उत्पादन कमी होते, तसतसे कच्चा माल व त्यासाठी लागणाऱ्या खेळत्या भांडवलाची मागणीही कमी होऊ लागते.
खेळते भांडवल हे गरजेएवढेच असणे आवश्यक असते. ते गरजेपेक्षा कमी अथवा अधिक नसावे.
कमीतकमी खेळत्या भांडवलामध्ये अधिकाधिक नफा मिळविणे हे उद्दिष्ट साध्य करणे उत्तम व्यावसायिकाचे काम आहे.