जीनोमचा आकार (Genome size) सजीवाच्या जटिलतेशी नेहमी जुळत नाही, याला जीवशास्त्रात “C-value paradox” म्हणतात.
मुख्य कारणे:
1) नॉन-कोडिंग DNA जास्त असणे
अनेक सजीवांमध्ये मोठा भाग प्रथिन तयार न करणारा DNA असतो.
जटिलता वाढवणारी माहिती फक्त जनुकांमध्ये असते; उरलेला भाग आकार वाढवतो पण जटिलता नाही.
2) पुनरावृत्ती (Repetitive sequences)
Transposons, satellite DNA इ. मोठ्या प्रमाणात असू शकतात.
हे भाग जीनोम मोठा करतात पण नवीन कार्य वाढवत नाहीत.
3) जनुकांची संख्या ≠ जटिलता
जास्त जनुके म्हणजेच जास्त जटिलता असे नाही.
उदा. काही वनस्पतींमध्ये मानवापेक्षा मोठा जीनोम असतो, पण ते अधिक “जटिल” नसतात.
4) Polyploidy (अनेक गुणसूत्र संच)
विशेषतः वनस्पतींमध्ये संपूर्ण गुणसूत्र संचांची पुनरावृत्ती होते.
त्यामुळे जीनोमचा आकार वाढतो.
5) जनुक अभिव्यक्तीचे नियंत्रण (Gene regulation)
जटिलता प्रामुख्याने जनुक कसे आणि कधी व्यक्त होतात यावर अवलंबून असते.
Regulatory networks जास्त महत्त्वाचे असतात, केवळ आकार नाही.
निष्कर्ष
जीनोमचा आकार हा DNA च्या प्रमाणावर अवलंबून असतो, तर जटिलता ही जनुकांची रचना, नियमन आणि अभिव्यक्तीवर अवलंबून असते.
म्हणूनच मोठा जीनोम म्हणजे अधिक जटिल सजीव असे नेहमीच नसते.