औद्योगिक उत्पादन निर्देशांक हा देशाच्या औद्योगिक उत्पादनाचे मापन करणारा निर्देशांक आहे. तो विशिष्ट कालावधीच्या तुलनेत विशिष्ट काळात देशात झालेले एकूण उत्पादन दर्शवतो, यातून अर्थव्यवस्थेतील औद्योगिक हालचालींचे साधारण प्रमाण कळण्यास मदत होते.
पूर्ण वाचा →
ब्रिटीश सरकारने औद्योगिकीकरण रद्द करण्यामागील प्राथमिक हेतू दुहेरी होता; (i) भारताकडून स्वस्त दरात कच्चा माल मिळवणे आणि अशा प्रकारे ब्रिटीश उद्योगांना कच्चा माल निर्यात करणारा भारत म्हणून कमी करणे ; (ii) ब्रिटीश उत्पादित वस्तू भारतीय बाजारपेठेत जास्त किमतीत विकणे.
पूर्ण वाचा →
NA
पूर्ण वाचा →
NA
पूर्ण वाचा →
ब्रिटीशांनी भारतामध्ये ज्या मुख्य उद्योगांवर लक्ष केंद्रित केले ते रेशीम उद्योगांसह लोह आणि पोलाद उद्योग होते. स्पष्टीकरण: भारत 1947 पर्यंत जवळपास 200 वर्षे ब्रिटीशांच्या अधिपत्याखाली होता.
पूर्ण वाचा →
NA
पूर्ण वाचा →
इंग्रजांनी कापूस कापडावर मोठ्या प्रमाणात आयात शुल्क लादले ज्यामुळे 19 व्या शतकात निर्यात बाजार कोसळला.
19 व्या शतकात भारतातून कापड निर्यात कमी होण्याची कारणे पुढीलप्रमाणे आहेत: (अ) ब्रिटिश सरकारने सुती कापडाच्या आयातीवर उच्च शुल्क लागू केले. भारतीय वस्त्रोद्योगाला तीव्र स्पर्धेचा सामना करावा लागला आणि सूती कापडाची निर्यात घटू लागली. (b) भारतातील ब्रिटिश वस्तूंची निर्यात वाढली.
पूर्ण वाचा →
इंग्लंडमधील औद्योगिक क्रांतीचे भारतावर दूरगामी परिणाम घडून आले. i) भारतातील महत्त्वाचा असणारा कापड उद्योग लयास गेला. ii) घरगुती उद्योगधंद्यांचा ऱ्हास झाला. iii) भारतातील उद्योगांना कोणीही राजाश्रय न दिल्याने कारागीर बेकार होऊ लागले, उद्योग नष्ट झाले.
पूर्ण वाचा →
19व्या आणि 20व्या शतकातील भारताप्रमाणेच औद्योगिकीकरणाची कारणे प्रदेश किंवा देश विशिष्ट आहेत. ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखालील वसाहतवादी राजवटीमुळे वस्त्रोद्योग आणि हस्तकला उद्योगांना त्यांच्या धोरणांमुळे आणि यंत्राद्वारे बनवलेल्या वस्तू भारतीय बाजारपेठेत उतरवल्या गेल्या .
पूर्ण वाचा →