आपले गट आणि समाजातील आपले मोठे संबंध असलेले संबंध आपले स्वतंत्र विचार आणि वर्तणूकसंदर्भ समूह नियम आणि उपयोगाद्वारे वर्तन व्यक्त करणे या इंद्रियगोचरतील सर्वात सहजपणे दिसणारे उदाहरण आहे.
संदर्भ ग्रूपची संकल्पना समाजशास्त्राचे सर्वात मूलभूत आहे.
समाजशास्त्री मानतात की आपले गट आणि समाजातील आपले मोठे संबंध असलेले संबंध आपले स्वतंत्र विचार आणि
समाज : समूहात राहणाऱ्या व्यक्तींमध्ये असणारी संबंधांची व्यवस्था म्हणजे समाज. मानव हा समाजप्रिय प्राणी आहे. या उक्तीनुसार दैनंदिन व्यवहारात समाज हा शब्द धर्म, जात, वंश, वर्ग, लिंग आदी भेदांतील स्त्री-पुरूषांचा जनसमुदाय या अर्थी वापरला जातो.
केवळ लोकांचा समूह म्हणजे समाज नव्हे. व्यक्तीहून निराळे असे स्वतंत्र अस्तित्व समाजाला असते. व्यक्ति-व्यक्तींत, व्यक्ति-समूहांत आणि
सामाजिक बदलाचे ऑग्यूस्त काँत, स्पेन्सर, कार्ल मार्क्स यांनी मांडलेले सिद्धांत दिशात्मक स्वरूपाचे म्हणता येतील. पारेअतो (१८४८-१९२३) याने त्याऐवजी चकात्मक स्वरूपाचा सिद्धांत मांडला. अभिजनवर्गाचे अतार्किक अशा जनसमुदायावर असणारे प्रभुत्व आणि सत्ता काबीज करण्यासाठी अभिजनवर्गाचेच एका अर्थाने होणारे अभिसरण, ह्या कल्पनेतून सामाजिक बदलांचा सिद्धांत त्याने मांडला.
समाजशास्त्र हा विषय मुंबई विदयापीठात १९१९ मध्ये
सामाजिक आंतरक्रिया चे प्रकार:
(१) त्या आंतरक्रियेत सहभागी असलेल्या व्यक्तींची संख्या.
(२)संबंधित व्यक्तींची परस्परांशी असलेली जवळीक.
(३) सामाजिक आंतरक्रियांमागे असलेल्या ⇨सामाजिक प्रक्रिया.
सामाजिक नियंत्रणाचे अनौपचारिक व औपचारिक हे दोन प्रमुख प्रकार होत. अनौपचारिक सामाजिक नियंत्रणात अधिकतर धार्मिक परंपरा व रीतिरिवाज, रुढी, लोकाचार आणि लोकनीती ही साधने प्रभावी ठरतात. या साधनांमध्ये धर्म हा सामाजिक नियंत्रणाचा सर्वांत प्रभावी प्रकार होय. समाजात धर्माचे महत्त्व विलक्षण आहे.
सामाजिक नियंत्रणाचे प्रकार
(१) अनौपचारिक नियंत्रण
सामाजिक परिवर्तनाच्या स्वरुपासंबंधी दोन सिद्घांत सांगितलेले आहेत. एक, सामाजिक परिवर्तन चकाकार स्वरुपाचे असते आणि दुसरे, रेषाकार स्वरुपाचे असते. कोणत्याही घटनांची जेव्हा अगदी पूर्वीची पुनःपुन्हा आवृत्ती होते, तेव्हा चकाकार स्वरुपाचे परिवर्तन घडते
पूर्ण वाचा →
अशी क्रिया जी इतर लोकांच्या कृतींशी संबंधित आहे आणि लक्ष्य साध्य करण्यासाठी आवश्यक साधनांनुसार त्यांच्याकडे निर्देशित केली जाते.
एखादी कृती तीन निकषांची पूर्तता केल्यास ती सामाजिक बनते: 1) ती अर्थपूर्ण आहे, म्हणजे. व्यक्तीद्वारे समजलेली उद्दिष्टे साध्य करण्याच्या उद्देशाने; 2) हे जाणीवपूर्वक प्रेरित आहे आणि एक विशिष्ट अर्थात्मक ऐक्य एक हेतू
राहणीमान म्हणजे संपत्ती, आराम, भौतिक वस्तू आणि विशिष्ट सामाजिक -आर्थिक वर्ग किंवा भौगोलिक क्षेत्रासाठी उपलब्ध असलेल्या गरजा. दुसरीकडे, जीवनाची गुणवत्ता ही एक व्यक्तिपरक संज्ञा आहे जी आनंद मोजू शकते
पूर्ण वाचा →
सामाजिक न्याय
( सोशल जस्टिस ). समाजमान्य मूल्यांवर अधिष्ठित असलेली न्यायाची संकल्पना. तिच्याबद्दल वेगवेगळी मते आहेत आणि ती सर्व वास्तववादी आहेत. सामाजिक न्याय ही नीतिमूल्यांवर आधारलेली संकल्पना आहे. ती सामाजिक धोरणांमध्ये, राज्यशास्त्र आणि राजकीय नियोजनामध्ये, कायद्यामध्ये, तत्त्वज्ञानात आणि सामाजिक शास्त्रांच्या उगमस्थानात विचारात घ्यावी लागते. सामाजिक जीवनातील मध्यवर्ती असणारे नैतिक प्रमाण सामाजिक
सामाजिक संबंध कसे असतात?
पूर्ण वाचा →