प्रायोगिकमानसशास्त्र : मानसशास्त्रीय प्रश्नांचा अभ्यास करण्याची एक पद्धती. मानसशास्त्राची एक शाखा अशा अर्थानेही ही संज्ञा वापरली जात असे तथापि मानसशास्त्राच्या प्रत्येक शाखेत प्रयोगपद्धतीचा वापर होत असल्याने प्रायोगिक मानसशास्त्राची एक वेगळी शाखा आता वस्तुतः मानली जाऊ नये. तरीदेखील वेदन, संवेदन, प्रेरणा, अध्ययन हे प्रायोगिक मानसशास्त्राचे खास विषय आहेत. प्रयोगपद्धतीने मानसशास्त्रातील ज्या
पूर्ण वाचा →
प्लेटो आणि ⇨ ॲरिस्टॉटल ह्या तत्त्वज्ञांनी सामाजिक जीवनातील प्रश्नांचा विचार केला होता. त्यानंतर
सामाजिक मानसशास्त्र
( सोशल सायकॉलॉजी ). सामाजिक–सांस्कृतिक संदर्भांत मानवी वर्तनाचा शास्त्रशुद्घ अभ्यास करणारी मानसशास्त्राची एक शाखा वा उपक्षेत्र. सामाजिक मानसशास्त्राची बीजे प्राचीन तत्त्ववेत्त्यांच्या लेखनातूनही आढळतात. ⇨प्लेटो आणि ⇨ ॲरिस्टॉटल ह्या तत्त्वज्ञांनी सामाजिक जीवनातील प्रश्नांचा विचार केला होता. त्यानंतर
युरोपीय इतिहासात मध्ययुगाचा अखेरचा टप्पा म्हणजे इसवी सनाचे 13 वे ते 16 वे शतक प्रबोधन युग म्हणून ओळखले जाते. म्हणूनच या काळाला 'प्रबोधन युग'असे म्हणतात. प्रबोधनयुगात युरोपातील कला, स्थापत्य, तत्त्वज्ञान इत्यादी क्षेत्रात ग्रीक व रोमन परंपरांचे पुनरुज्जीवन घडून आले. यातूनच सर्वांगीण प्रगतीला चालना मिळाली.
भारतीय प्रबोधन म्हणजे काय?
भारतीय प्रबोधनकाल :
१८१८ मध्ये पेशवाई बुडाली आणि महाराष्ट्रात मन्वंतर घडले. जीवनाच्या सर्वच क्षेत्रांत 'जुने' मागे पडू लागले आणि त्याची जागा 'नवे' घेऊ लागले. म्हणूनच या नव्या युगाला 'प्रबोधन'युग असे संबोधण्यात येते.
१८१८ मध्ये पेशवाई बुडाली आणि महाराष्ट्रात मन्वंतर घडले. जीवनाच्या सर्वच क्षेत्रांत 'जुने' मागे पडू लागले आणि त्याची जागा 'नवे' घेऊ लागले. म्हणूनच
वर्तनवाद: एक आधुनिक मानसशास्त्रीय संप्रदाय. प्रगतिशील भौतिक शास्त्रांमध्ये मानसशास्त्राचा अंतर्भाव व्हावयास हवा असेल, तर ह्या शास्त्राला विशुद्ध वैज्ञानिक स्वरूप दिले पाहिजे, असे वर्तनवाद मानतो. अंतर्निरीक्षणावर (इंट्रॉस्पेक्शन) आधारलेली मानसशास्त्राची अभ्यासपद्धती ही सदोष आणि अविश्वसनीय आहे. तिच्यामध्ये वस्तुनिष्ठता नाही. तिच्यापासून काटेकोर निष्कर्ष लाभत नाहीत. अंतर्निरीक्षणपद्धती अपरिहार्य आहे, असेही मानण्याचे कारण नाही कारण
पूर्ण वाचा →
संवेदना म्हणजे काय?
पूर्ण वाचा →
विल्यम जेम्स यांना अमेरिकन मानसशास्त्राचे जनक म्हणून ओळखले जाते.
युनायटेड स्टेट्समधील मानसशास्त्राच्या वाढीवर मानसशास्त्रज्ञ आणि तत्त्वज्ञ विल्यम जेम्स यांचा लक्षणीय प्रभाव होता. त्यांना वारंवार अमेरिकन मानसशास्त्राचे जनक म्हणून संबोधले जाते आणि त्यांच्या असंख्य कामगिरींपैकी ते देशातील मानसशास्त्र अभ्यासक्रम शिकवणारे पहिले व्यक्ती होते. विल्यम जेम्स हे 19व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि 20व्या शतकाच्या
२०१४ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या हिंदूी ग्रंथमालिकेतही डॉ. आंबेडकर आणि डॉ. हेडगेवार यांना स्थान देण्यात आले आहे. केंद्रातील सत्तांतरानंतर म्हणजे भाजप सत्तेवर आल्यानंतर २०१५ च्या हिंदी आणि इंग्रजी प्रकाशन मालिकेतून नेहरू, इंदिरा गांधी गायब झाले आहेत. हिंदी ग्रंथमालिकेत पुन्हा आंबेडकर, हेडगेवार आहेत; परंतु इंग्रजीत आंबेडकर दिसत नाहीत. काँग्रेसी दलित नेते बाबू
पूर्ण वाचा →
चौदावे शतक हा प्रबोधनकालाचा प्रारंभ आणि पंधरावे व सोळावे अशी दोन शतके प्रबोधनाचा उत्कर्षकाळ समजतात.
रिनेसन्स म्हणजे प्रबोधन. या फ्रेंच व इंग्लिश शब्दाचा व्युत्पत्यर्थ पुनर्जन्म किंवा नवजन्म असा आहे. पुनर्जन्म कशाचा ? प्राचीन युगातील म्हणजे ग्रीक व रोमन काळातील ख्रिस्ती धर्माच्या उदयापूर्वीच्या संस्कृतीचा पुनर्जन्म आणि ती संस्कृती नव्याने स्वीकारलेल्या, त्या
मनोविश्लेषण : सिग्मंड फ्रॉइड (१८५६-१९३९) यांनी मांडलेल्या मानवी मनाविषयीच्या सिद्धांतप्रणालीला आणि मानसोपचार पद्धतीला मनोविश्लेषण ही संज्ञा वापरली जाते मनोविश्लेषण म्हणजे, फ्रॉइड यांच्या सिद्धांतचौकटीला धरून केलेले मनाचे अन्वयन आणि स्पष्टीकरण. मानशास्त्रीय विचाराचा आवाका वाढवण्याचे आणि सखोल करण्याचे काम फ्रॉइड यांनी केले. त्यामधून एक स्वतंत्र संप्रदायही अस्तित्वात आला. फ्रॉइडपासून आजतागायत या
पूर्ण वाचा →