बायोस्फीअरमध्ये समुदाय आणि परिसंस्था समाविष्ट आहेत. परिभाषित क्षेत्रात राहणारी लोकसंख्या एक समुदाय बनवते. पर्यावरणीय लोकसंख्येच्या पर्यावरणीय संघटनाचा परिणाम म्हणून उद्भवतात. असे मानले जाते की स्ट्रॅटम, जिथे जिवंत संपत्ती अंदाजे 4 अब्ज वर्षांपर्यंत चालली आहे, ती 3,5 अब्ज वर्षांपूर्वी तयार झाली.
वायुमंडलीय थरात, बायोफिफायर 10000 मीटर उंचीवर पोहोचते, त्यानंतर बुरशीजन्य आणि बॅक्टेरियातील
जिवंत, श्वसन करणारा व जिवंतपणाची इतर लक्षणे दाखवणारा प्राणी. सजीव ही व्याख्या सर्व सजीवाना लागू आहे. फक्त प्राण्याना नाही.
ह्या पृथ्वीवर सर्वत्र अगदी पाण्यात आणि जमिनीच्या आत सुद्धा सर्व सजीव जातींना टिकवून ठवण्याची काही निसर्ग व्यवस्था सतत कार्यरत आहे. झाडाफळांवर बीज उत्पन्न होते, की त्यातून दुसरी झाडे बनतात अंडज प्राणी
पारिस्थितिकीय स्तूप तीन प्रकारचे असतात : (अ) ऊर्जा स्तूप; (आ) संख्या स्तूप; (इ) जैववस्तुमान स्तूप.
(१) समष्टी : नानज अभयारण्यातील सर्व माळढोक पक्षी मिळून त्यांची समष्टी बनते, तसेच एखाद्या वनात असलेले सर्व साग वृक्ष त्यांची समष्टी दाखवितात. पारिस्थितिकी तज्ज्ञ समष्टीत झालेली वाढ निश्चित करतात, तिचे विश्लेषण करतात आणि प्रत्येक जाती व
पारिस्थितिकी ही जीवविज्ञानाची एक शाखा आहे. या शाखेत सजीवांचा एकमेकांशी तसेच सजीवांचा पर्यावरणाशी असलेला आंतरसंबंध यांचा अभ्यास आणि विश्लेषण केले जाते. सजीवांचे एकमेकांशी संबंध कसे असतात, त्यांचा एकमेकांवर कसा परिणाम होतो, अजैविक घटकांवर ते कसे अवलंबून असतात आणि या घटकांवर सजीवांचा काय परिणाम होतो, हे पारिस्थितिकीच्या अभ्यासातून समजते. या शाखेत
पूर्ण वाचा →
पृथक्करण नसलेल्या पेशीपासून संपूर्ण आणि प्रौढ जीवसृष्टी मध्ये वनस्पतीची वाढ होण्यासाठी फक्त काही हार्मोन्सची आवश्यकता असते.
शिवाय, वनस्पती पेशी टोटिपोटेंट असतात: एकल पान किंवा मूळ पेशी पासून संपूर्ण वनस्पती पुन्हा निर्माण करणे शक्य आहे. याउलट, सुरुवातीच्या काळात प्राण्याच्या विशिष्ट पेशी (जर्म लाइन) जंतू
मोठा वृक्ष हा एक परिसंस्था होऊ शकतो. कारण एका वृक्षावर अनेक प्रजातींचे अधिवास असतात. अनेक प्रकारचे कीटक, पक्षी वृक्षाच्या वेगवेगळ्या भागांत राहत असतात. तसेच अनेक पक्षी हे कीटक खाण्यासाठी वृक्षावर येतात.
अनेक प्राणी, पक्षी अन्नासाठी वृक्षाच्या फळांचा, पानांचा उपयोग करतात. कवके, लायकेन, शैवाले या वनस्पती वृक्षांवर वाढत असतात. त्यामुळे अनेक
निसर्गामधील सजीव आणि निर्जीव घटकांचा परस्पर संबंध त्याचबरोबर ज्या विषयांतर्गत याचा अभ्यास केला जातो तो म्हणजे पर्यावरणशास्त्र होय.
सजीवांचा पर्यावरणाशी असलेला आंतरसंबंध यांचा अभ्यास आणि विश्लेषण केले जाते. सजीवांचे एकमेकांशी संबंध कसे असतात, त्यांचा एकमेकांवर कसा परिणाम होतो, अजैविक घटकांवर ते कसे अवलंबून असतात आणि या घटकांवर सजीवांचा काय परिणाम
सांस्कृतिक पर्यावरण हे स्वतंत्र शास्त्र आहे ज्यामध्ये विभागातून स्वतंत्र न होता मानवी जीवनात पर्यावरणीय क्षेत्राचे फायदे आणि तोटे यांचा समावेश आहे. या अभ्यासाचे उद्दीष्ट म्हणजे पर्यावरणाच्या पर्यावरणावरील परिणाम माणसाला निसर्गाची हानी आणि त्याचा फायदा, यामुळे होणारे नुकसान आणि त्याचे फायदे आणि निसर्गाचे मानवी हानी आणि फायदे यावर विचार करणे.
या
पर्यावरण म्हणजे आपल्या सभोवती असलेले जैविक (सर्व जीव) आणि अजैविक (हवा-हवामान, पाणी, जमीन, सूर्यप्रकाश) घटकांचे आवरण. परिसंस्था म्हणजे अजैविक आणि जैविक घटकांचा एकमेकाशी असलेला सबंध आणि त्यांच्यातील आंतर्क्रिया होय. या घटकांच्या यांच्या मिश्रणातून पुढे जैवविविधता, अन्नसाखळी तयार होते.
परिसंस्थेतील अशा घटकांचे ठळक दोन गट पडतात:
(१) अजैविक, (२) जैविक.
(१)
जैवविविधता (Biodiversity)
पृथ्वीवरील सजीवांमध्ये आढळणाऱ्या विविधतेला जैवविविधता म्हणतात. जैवविविधता ही एक व्यापक संकल्पना आहे. जैवविविधता तीन स्तरांवर दिसून येते : (१) जनुकीय विविधता, (२) जाती विविधता आणि (३) परिसंस्था विविधता.
जनुकीय विविधता
सजीवांच्या एखादया जातीच्या जनुकांतील विविधतेचा अभ्यास या स्तरावर केला जातो. उदा.,ओरायझा सटायव्हा शास्त्रीय नाव असलेल्या भाताच्या जगभरात दोन ओ.स.इंडिका आणि ओ.स.जेपोनिका