ब्राहम लिंकन यांची ‘लोकांचेच, लोकांनी केलेले, लोकांसाठी राज्य’ ही व्याख्या लोकप्रिय व सुप्रसिद्ध आहे. लिंकन या संदर्भात पुढे म्हणतात, ‘मला गुलाम म्हणून जसे जगण्यास आवडणार नाही, तद्वतच मालक म्हणून राहण्यास आवडणार नाही. माझ्या या उद्गारातूनच लोकशाहीची कल्पना व्यक्त होते.’ ‘बहुमतांचे राज्य’ असेही लोकशाहीचे वर्णन केले जाते. लोकशाहीचे साक्षात (प्रत्यक्ष) आणि
पूर्ण वाचा →
प्रामुख्याने लोकशाहीचे पुढील दोन प्रकार पडतात.
१) प्रत्यक्ष लोकशाही.
२) अप्रत्यक्ष लोकशाही/प्रतिनिधिक लोकशाही.
अप्रत्यक्ष लोकशाहीचे दोन उपप्रकार पडतात.
अ) संसदीय लोकशाही.
ब) अध्यक्षीय लोकशाही.
प्रत्यक्ष लोकशाही :
प्रत्यक्ष लोकशाही ही एक अशी शासन पद्धती आहे की जेथे राज्याच्या कारभारात लोकांचा प्रत्यक्ष सहभाग असतो. प्राचीन काळात ग्रीक नगरराज्यात अशी लोकशाही असल्याचे पुरावे आढळतात. ग्रीक नगरराज्याची लोकसंख्या आणि
लोकशाही इतर कोणत्याही प्रकारच्या सरकारपेक्षा श्रेष्ठ आहे. लोकशाही व्यक्तींच्या सन्मान आणि स्वातंत्र्याला प्रोत्साहन देते. आदर आणि स्वातंत्र्याची आवड ही लोकशाहीचा आधार आहे. हे विविध लोकशाहीमध्ये विविध पदवींमध्ये साध्य केले गेले आहे. आपण महिलांच्या सन्मानाचे प्रकरण घेऊ शकतो. जगभरातील बहुतेक समाज ऐतिहासिकदृष्ट्या पुरुषप्रधान समाज होते. महिलांनी केलेल्या दीर्घ संघर्षांमुळे आज काही
पूर्ण वाचा →
शासन करण्याच्या क्रियेला शासन म्हणतात, किंवा दुसऱ्या शब्दांत, राज्य करणे किंवा राज्य करणे याला शासन म्हणतात. अपेक्षा परिभाषित करणाऱ्या, शक्ती देतात किंवा कामगिरीचे प्रमाण ठरवणाऱ्या निर्णयांशी ते संबंधित आहे. ही एक वेगळी प्रक्रिया देखील असू शकते किंवा व्यवस्थापन किंवा नेतृत्व प्रक्रियेचा विशिष्ट भाग असू शकते.
पूर्ण वाचा →
शासन करण्याच्या क्रियेला शासन म्हणतात, किंवा दुसऱ्या शब्दांत, राज्य करणे किंवा राज्य करणे याला शासन म्हणतात.
शासनपद्धतीचे प्रमुख दोन प्रकार
1 संसदीय शासनपद्धती
2 अध्यक्षीय शासनपद्धती
1 संसदीय शासनपद्धती:
संसदीय शासनपद्धती ही प्रामुख्याने इंग्लंडमध्ये विकसित झाली. इंग्लंडमध्ये अलिखित संविधान असून आजही तेथील बराचसा राज्यकारभार रूढ संकेतांच्या आधारे चालतो. ‘पार्लमेंट’ ही अशीच तेथे उत्क्रांत झालेली संस्था आहे. पार्लमेंटवर आधारित पार्लमेंटरी (Parliamentary) शासनपद्धती हे इंग्लंडचे योगदान मानले जाते.
भारतात ही शासनपद्धती संसदीय शासनपद्धती
संसदीय शासन पद्धती (Parliamentary form of government) ग्रेट ब्रिटन (यूके) मध्ये विकसित झाली आणि तिला "संसदांची जननी" (Mother of Parliaments) म्हणून ओळखले जाते, जिथे मंत्रिमंडळ संसदेला जबाबदार असते आणि कायदेमंडळ व कार्यकारी मंडळ यांच्यात घनिष्ठ संबंध असतात.
पूर्ण वाचा →
प्रधानमंत्री व त्यांचे मंत्रिमंडळ आपल्या सर्व कृती आणि धोरणांसाठी पुन्हा कायदेमंडळालाच जबाबदार असतात. याचा अर्थ असा की, मंत्रिमंडळाला कायदेमंडळाला बरोबर घेऊन राज्यकारभार करावा लागतो. म्हणूनच संसदीय शासन पद्धतीला ‘जबाबदार शासनपद्धती’ म्हणतात.
तसेच सामूहिक जबाबदारी हे संसदीय शासन पद्धतीचे आणखी एक खास वैशिष्ट्य आहे. एखाद्या खात्याचा निर्णय हा राज्याचा निर्णय मानला जातो.
केंद्रीय मंत्रिमंडळ नावाची कार्यकारी संस्था ही भारतातील सर्वोच्च निर्णय घेणारी संस्था आहे.
कलम ७५ नुसार केवळ पंतप्रधान आणि कॅबिनेट मंत्री दर्जाचे मंत्री केंद्रीय मंत्रिमंडळाचे सदस्य आहेत.
भारताच्या केंद्रीय मंत्रिमंडळात कॅबिनेट मंत्री , राज्यमंत्री आणि राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार) यांचा समावेश होतो. या केंद्रीय मंत्रिमंडळाचे नेतृत्व भारताचे पंतप्रधान करतात.
क्रमवारी
उतरत्या क्रमानुसार, मंत्रिमंडळाच्या पुढील प्रमाणे
अमेरिका हा राज्यकारभाराची लोकशाही प्रणाली मानणारा जगातील क्षेत्रफळाने मोठ्या देशांपैकी प्रमुख असून येथील राज्यप्रणाली 'अध्यक्षीय लोकशाही' आहे. अमेरिकेची राजधानी 'वॉशिंग्टन डी.सी. ' (वाॅशिंग्टन, डिस्ट्रिक्ट कोलंबिया) येथे आहे. संसदीय शासनपद्धती ही प्रामुख्याने इंग्लंडमध्ये विकसित झाली. इंग्लंडमध्ये अलिखित संविधान असून आजही तेथील बराचसा राज्यकारभार रूढ संकेतांच्या आधारे चालतो. ‘पार्लमेंट’ ही अशीच तेथे
पूर्ण वाचा →